Bir zamanlar “Walter Mitty’nin Gizli Hayatı” gibi filmlere konu olan, gerçeklikten kaçıp hayallere dalma durumu, psikoloji dünyasında “uyumsuz hayal kurma” (Maladaptive Daydreaming – MD) olarak adlandırılan ve ciddiye alınması gereken bir sorun olarak ele alınıyor. Psikolog Eli Somer tarafından ilk kez 2002 yılında tanımlanan bu durum, son 20 yıldır giderek daha fazla araştırılıyor. Ancak, MD’nin klinik ve araştırma camiasında hala hak ettiği ilgiyi görmemesi, birçok kişinin sessizce acı çekmesine neden oluyor.
Haberi PodCast olarak dinlemek isterseniz;
Uyumsuz Hayal Kurma (MD) Nedir?
MD, kişinin saatlerce süren, canlı ve gerçeklikten kopuk hayallere dalması ve bu durumun günlük yaşamını, ilişkilerini ve işlevselliğini ciddi şekilde bozmasıdır. Bu hayaller, genellikle kişide güçlü duygular uyandırır ve hayal dünyasında detaylı karakterler yaratılır. Bu durum, bir tür kompulsif davranış olup, kişinin gerçek hayat yerine hayal dünyasında vakit geçirmesine, sosyal etkileşimlerden kaçınmasına ve bu durumdan dolayı utanç, hayal kırıklığı gibi olumsuz duygular yaşamasına yol açar.
Bu durumun çekiciliği, MD yaşayan bireylerin gerçek hayatta yaşadığı düşük öz saygı, reddedilme duyarlılığı ve hayal kırıklıklarından kaçma isteğiyle yakından ilişkilidir. MD, onlara istedikleri hayatı yaşama fırsatı sunar.
Neden Yeterince Bilinmiyor ve Tanınmıyor?
MD’nin yaygınlığı, nüfusun yaklaşık %2,5’i civarında tahmin ediliyor. Bu oran, diğer bazı anksiyete ve duygu durum bozukluklarının yaygınlık oranlarına benzer seviyededir. Ancak, bu kadar yaygın olmasına rağmen, MD’nin DSM-5-TR veya ICD-10 gibi resmi tanı kılavuzlarında bir bozukluk olarak yer almaması, hem klinisyenler hem de genel halk arasında farkındalığın düşük olmasına neden oluyor.
Birçok hasta, bu “alışkanlığı” diğer sorunlu davranışlar gibi utanç verici bulduğu için terapilerde paylaşmaktan çekiniyor. Bu durum, ruh sağlığı uzmanlarının da bu konuyu sorgulamamasına yol açıyor. r/Maladaptive_Dreaming gibi Reddit platformlarında 132 binden fazla üyenin bulunması, MD ile mücadele eden insan sayısının ne kadar fazla olduğunu ve bu konuda uzmanlaşmış profesyonellerin eksikliğini açıkça gösteriyor.
MD ve Nöroçeşitlilik Arasındaki Güçlü Bağlantı
MD’nin daha fazla dikkat çekmesi için en önemli nedenlerden biri, nöroçeşitli (nörodiverjan) bireylerde yaygın olarak görülmesidir. Araştırmalar, MD’nin Otizm ve DEHB gibi durumlarla güçlü bir şekilde ilişkili olduğunu gösteriyor.
- 2017 yılında Somer ve meslektaşlarının yaptığı bir çalışmada, MD’li bireylerin yaklaşık %74’ünün en az üç ek rahatsızlığın kriterlerini karşıladığı bulunmuştur.
- DEHB‘nin yaygın olduğu örneklemlerde MD görülme oranı yaklaşık %20 iken, MD’li örneklemlerde DEHB yaygınlık oranı oldukça yüksek (%77) olarak tespit edilmiştir. Bu durum, DEHB’li bireylerin MD gibi kompulsif davranışlara daha yatkın olabileceğini düşündürüyor.
- 2025 tarihli bir meta-analiz, MD’nin depresyon, anksiyete, yalnızlık, öz saygı düşüklüğü ve travmatik deneyimlerle önemli ölçüde ilişkili olduğunu ortaya koydu.
- Otistik yetişkinlerin de yaklaşık %43’ünün MD ile mücadele ettiği raporlanmıştır. MD, nörodiverjan bireylerin duygusal düzensizlik ve yalnızlıkla başa çıkmak için kullandıkları bir mekanizma olabilir. Bu durum, doğru tanıların konulmasını da zorlaştırıyor.
- İlginç bir şekilde, araştırmalar kadınların DEHB ile MD arasındaki bu ilişkiye daha yatkın olduğunu gösteriyor. DEHB’li kız ve kadınların, MD’nin bağımlılık yapıcı cazibesine daha kolay kapılabileceği düşünülüyor.
Bu veriler, MD’nin kendi başına bir sorun olmasının yanı sıra, başka ruh sağlığı sorunlarının bir belirtisi veya başa çıkma mekanizması olabileceğini de gösteriyor. Birçok profesyonelin bile MD’yi “normal bir işlev” olarak görme eğilimi, bireylerin doğru teşhis ve tedaviye erişimini engelliyor.
Sonuç olarak, uyumsuz hayal kurma gerçek ve ciddi bir durumdur ve yardım arayan bireylerin ciddiye alınması ve dinlenmesi gerekmektedir. Klinik ve araştırma camiasının, bu konuda farkındalığı artırarak ve resmi tanı kriterleri oluşturarak bu soruna çözüm bulması kritik öneme sahiptir.
