Dört kıtada 40 ülkeden 160.000’den fazla katılımcıyla yürütülen kapsamlı bir çalışma, insan ömrünü etkileyen geleneksel faktörlerin yanı sıra, sosyal eşitsizlik, zayıf demokratik kurumlar ve yüksek hava kirliliği gibi çevresel ve siyasi unsurların da daha hızlı yaşlanmayla bağlantılı olduğunu ortaya koydu. Nature Medicine dergisinde yayımlanan bu araştırma, yaşlanma oranlarının ülkeler arasında neden değiştiğine dair çarpıcı yeni içgörüler sunuyor.
Haberi PodCast olarak dinlemek isterseniz;
Uzun zamandır bilinen yüksek tansiyon ve kalp hastalığı gibi tıbbi faktörlerin yaşlanmayı hızlandırdığı bilinirken, bu yeni çalışma sosyal ve politik koşulların da biyolojik yaşlanma üzerindeki etkisini vurguluyor. Brezilya’daki São Paulo Üniversitesi’nden geriatrist Claudia Kimie Suemoto, çalışmanın “dünyanın farklı bölgelerinde yaşlanmayı nasıl şekillendirdiğine dair küresel bir bakış açısı sunduğunu” belirtiyor. Latin Amerika Beyin Sağlığı Enstitüsü Direktörü ve çalışmanın başyazarı Agustín Ibañez ise, siyasi kutuplaşma ve belirsizliğin “umutsuzluk dolu bir dünyada yaşadığımız” anlamına geldiğini ve bunun da insanları biyolojik olarak yaşlandırdığını ifade ediyor.
Biyodavranışsal Yaş Farkı: Ülkelere Göre Durum
Araştırmacılar, yaşlanmayı hızlandıran veya yavaşlatan olası faktörleri belirlemek için geniş veri kümelerini analiz etti. Bir makine öğrenimi modeli kullanarak her katılımcının “biyodavranışsal yaş farkını” hesapladılar; bu, kişinin kronolojik yaşı ile modelin tahmin ettiği biyolojik yaşı arasındaki farkı gösteriyor. Örneğin, 50 yaşında olan bir bireyin modeli 60 yaşında olduğunu tahmin ediyorsa, biyodavranışsal yaş farkı 10 yıldır.
Yaşlanmayı Hızlandıran Faktörler:
- Tıbbi Riskler: Yüksek tansiyon, işitme kaybı, kalp hastalığı, sağlıksız kilo, alkol tüketimi, uyku sorunları, diyabet ve görme bozukluğu.
- Çevresel ve Sosyo-Politik Faktörler: Düşük ulusal gelir seviyeleri, hava kirliliğine maruz kalma, sosyal eşitsizlik, cinsiyet eşitsizliği ve özellikle aşınan demokrasinin göstergeleri (kısıtlanmış oy hakları, adil olmayan seçimler, siyasi parti özgürlüğüne kısıtlamalar).
Yaşlanmayı Yavaşlatan (Koruyucu) Faktörler:
- Eğitim: En önemli koruyucu faktörlerden biri olarak öne çıkıyor.
- Fonksiyonel Bağımsızlık: Günlük yaşam aktivitelerini yerine getirebilme becerisi.
- Bilişsel Yetenekler: Sağlam bilişsel yetenekler ve iyi hafıza.
- Fiziksel Aktivite: Düzenli fiziksel aktivite ve iyi yürüyebilme becerisi.
Küresel Dağılım ve Zaman İçindeki Değişim
Çalışmada incelenen 40 ülke arasında en hızlı yaşlanma Mısır ve Güney Afrika’da gözlemlenirken, Avrupa ülkeleri en yavaş yaşlanmayı gösterdi. Asya ve Latin Amerika ülkeleri ise orta sıralarda yer aldı.
Araştırmacılar, 21.631 katılımcı için 4 yıla kadar uzanan takip verilerine sahipti. Bu veriler, daha büyük bir biyodavranışsal yaş farkının hem bilişsel yeteneklerde hem de günlük görevleri yerine getirme becerisinde daha büyük düşüşleri öngördüğünü gösterdi.
Stresin Bedeli ve Gelecek Politikalar
Fiziksel yaşlanmanın kişinin sosyoekonomik ve politik çevresiyle tam olarak nasıl bağlantılı olduğu henüz net değil. Ancak başyazar Ibañez, stresin vücut ve beyin üzerindeki fiziksel etkilerini, özellikle de iltihaplanmayı potansiyel bir mekanizma olarak öne sürüyor.
Çalışmanın bazı sınırlamaları bulunuyor; örneğin, araştırmacılar sigara kullanımı gibi güçlü etki eden ancak farklı ülkelerde farklı ölçülen birçok değişkeni dışarıda bırakmak zorunda kaldı. Ayrıca 4 yıllık takip verilerinin yaşlanma süreci için “çok sınırlı” olduğu belirtiliyor.
Ancak hem Suemoto hem de Ibañez, bu bulguların kamu politikalarının belirli bir ülkede yaşlanmaya en çok katkıda bulunan faktörlere göre uyarlanabileceği olasılığından heyecan duyuyorlar. İlginç bir şekilde, model bazı insanların biyolojik olarak kronolojik yaşlarından daha genç olduğunu da öngördü. Bu kişilerin ortak özelliklerini incelemek, erken yaşlanmadan korunmak için yeni müdahalelere ışık tutabilir.
Sizce ülkeler, vatandaşlarının biyolojik yaşlanma hızını yavaşlatmak için hangi sosyo-politik düzenlemelere öncelik vermelidir?
