JPMorgan Chase CEO’su Jamie Dimon bankasının yapay zeka için 450 kullanım alanı olduğunu söylerken, KFC’nin sahibi “YZ, restoranların yeni işletim sistemi olacak” diyor. Yönetici katındaki bu coşkuya rağmen, sahadaki gerçekler çok farklı. ABD Nüfus Sayım Bürosu’nun verilerine göre, şirketlerin sadece %10’u yapay zekayı anlamlı bir şekilde kullanıyor. Peki, sokakta duran yüz dolarlık banknotları andıran bu bariz verimlilik fırsatı, şirketler tarafından neden görmezden geliniyor? Cevap, teknolojiden çok ekonomide ve insan doğasında saklı olabilir.
Haberi PodCast olarak dinlemek isterseniz;
Yeni analizler, YZ’nin yavaş benimsenmesinin arkasında teknolojik engellerden çok, işlerini veya yetki alanlarını kaybetmekten korkan orta düzey yöneticiler ve şirket içi bürokrasinin yattığını gösteriyor.
Öne Çıkanlar:
- Büyük Çelişki: CEO’lar yapay zekayı “devrim” olarak nitelendirirken, ABD Nüfus Sayım Bürosu’na göre şirketlerin sadece %10’u YZ’yi anlamlı bir şekilde kullanıyor.
- Ekonomik Açıklama: Sorunun temelinde teknolojik yetersizlikten çok, “kamu tercihi” teorisiyle açıklanan insan faktörü yatıyor. Çalışanlar ve yöneticiler, kendi çıkarlarını (iş güvencesi, otorite) korumak için değişime direniyor.
- Orta Kademe Direnci: Orta düzey yöneticiler, YZ’nin altlarındaki pozisyonları otomatikleştirmesi durumunda bir sonraki hedefin kendileri olacağından korkarak YZ’nin benimsenmesini yavaşlatıyor.
- Bürokratik Engeller: Şirket içi hukuk ve İK departmanları, YZ’nin yasal sorumlulukları, veri gizliliği ve işten çıkarmalar gibi konulardaki belirsizlikler nedeniyle süreci yavaşlatan diğer önemli engeller olarak ortaya çıkıyor.
- Piyasa Baskısı: Uzmanlar, zamanla YZ’yi benimseyen yenilikçi firmaların direnenleri geride bırakacağını öngörüyor, ancak bu sürecin beklenenden daha uzun sürmesi muhtemel.
Beklentiler ve Gerçekler: Veriler Ne Söylüyor?
Yönetici coşkusu ve gerçek dünya verileri arasında derin bir uçurum var. S&P 500 şirketlerinin %44’ü kazanç raporlarında YZ’den bahsederken, bankacılık devi UBS’in raporu “kurumsal benimsemenin hayal kırıklığı yarattığını” belirtiyor. Morgan Stanley analistleri 2024’ü “benimseyenlerin yılı” ilan etmişti, ancak bu gerçekleşmedi. 2025 ise “temsilcilerin yılı” olacaktı, ancak şimdiden “temsilci değerlendirme yılı” olarak anılmaya başlandı, yani şirketler hala suya sadece ayak parmaklarını sokuyor.
Sorun Teknolojide Değil, İnsanda: “Kamu Tercihi” Teorisi
Ekonomistler bu durumu, devlet bürokrasisini açıklamak için kullanılan “kamu tercihi” teorisiyle açıklıyor: Tıpkı kamu görevlileri gibi, şirket çalışanları da kamu (şirket) çıkarından çok kendi kişisel çıkarlarını maksimize etme eğilimindedir.
Northwestern Üniversitesi’nden Joel Mokyr’in belirttiği gibi, “Tarih boyunca teknolojik ilerleme güçlü bir düşmanla karşılaşmıştır: yeni teknolojiye karşı kasıtlı, çıkarcı bir direnç.”. MIT’nin 2015’teki bir çalışması, Pakistan’daki futbol topu fabrikalarında verimliliği artıran yeni bir teknolojinin, bazı işçileri yavaşlattığı için bu işçiler tarafından nasıl sabote edildiğini ve engellendiğini ortaya koymuştu.
YZ Çağında Şirket İçi Direniş
Bugünün modern ve bürokratik şirketlerinde bu direnç daha da belirgin.
- Hukuk Departmanları: YZ’nin yanlış bir karar vermesi durumunda kimin sorumlu olacağı konusundaki yasal belirsizlikler, şirket avukatlarını temkinli olmaya itiyor. UBS’in anketine katılanların neredeyse yarısı, “uyumluluk ve düzenleyici endişeleri” en büyük engel olarak görüyor.
- İK Departmanları: YZ’nin işler üzerindeki etkisinden endişe duyarak benimseme programlarının önüne set çekebilirler.
- Orta Düzey Yöneticiler: Belki de en büyük engel onlar. Fizikçi ve YZ girişimcisi Steve Hsu’ya göre, orta düzey yöneticiler, YZ’yi kullanarak altlarındaki pozisyonları otomatikleştirmeleri halinde, bir sonraki hedefin kendi koltukları olacağından korkuyorlar.
Piyasa Ne Kadar Bekleyecek?
Elbette, zamanla piyasa güçleri galip gelecektir. Tıpkı traktör ve kişisel bilgisayar gibi teknolojilerde olduğu gibi, YZ’yi benimseyen yenilikçi firmalar, direnenleri geride bırakacaktır. Ancak bu süreç, veri merkezlerine devasa yatırımlar yapan teknoloji devlerinin umduğundan çok daha uzun sürebilir. İşin ironisi ise, emek tasarrufu sağlaması beklenen bir otomasyonun önündeki en büyük engelin yine insanın kendisi olmasıdır.
