Birleşik Krallık’ta yürütülen ve türünün en büyüğü olan UK Biobank projesi, yarım milyon insanın verilerini ve 100.000’den fazla kişinin vücut taramasını birleştirerek, hastalıkların belirtiler ortaya çıkmadan yıllar önce nasıl geliştiğini gözler önüne seriyor. Bu devasa veri hazinesi, yapay zeka yardımıyla tıpta bir devrim vaat ediyor: Hastalığı tedavi etmekten, onu daha oluşurken durdurmaya geçiş.
Haberi PodCast olarak dinlemek isterseniz;
50’li yaşlarındaki teknoloji çalışanı Alison, yerel kütüphanede gördüğü bir broşürle bir sağlık araştırmasına katıldığında, insanlık tarihinin en iddialı tıbbi projelerinden birinin parçası olduğunun farkında değildi. Amacı basitti: Annesini genç yaşta kanserden kaybetmişti ve kendisi gibi Karayip kökenli, araştırmalarda yeterince temsil edilmeyen insanların veri havuzuna katkıda bulunmak.
Alison’ın katıldığı bu proje, hükümet destekli bir girişim olan UK Biobank. 2006’dan beri 40-69 yaş arası 500.000 kişinin genetik, yaşam tarzı ve sağlık verilerini toplayan bu devasa biyo-banka, 2014’ten itibaren projenin en iddialı adımını attı: Katılımcıların tüm vücutlarını taramak.
Projenin Ölçeği: Görünmeyeni Görünür Kılmak
Bugüne kadar 100.000’den fazla katılımcının tarandığı proje, bilim dünyası için eşi benzeri görülmemiş bir kaynak sunuyor. Her bir katılımcı için;
- Beyin, kalp, karaciğer ve karın MR’ları,
- Kemik yoğunluğu ve vücut yağını ölçen DEXA taramaları,
- Karotis (şah damarı) ultrasonları dahil olmak üzere 12.000’den fazla görüntü elde ediliyor.
Projenin baş araştırmacısı ve CEO’su Rory Collins‘in ifadesiyle, “Bu devasa görüntüleme projesi, görünmeyeni görünür kılıyor.” Amaç, genlerin, çevrenin ve yaşam tarzının etkileşimini inceleyerek hastalıkların sessiz başlangıcını suçüstü yakalamak.
Çığır Açan Keşifler: Veriler Ne Anlatıyor?
Bugüne dek 16.000’den fazla bilimsel yayına ilham kaynağı olan bu veri hazinesi, şimdiden tıbbi anlayışımızı değiştiren bulgulara imza attı:
- COVID-19 ve Beyin: Projenin en çarpıcı bulgularından biri pandemi sırasında ortaya çıktı. Salgından önce ve sonra beyin taraması yapılan binlerce katılımcı sayesinde, hafif Covid geçirenlerde bile koku, hafıza ve duyguyla ilişkili beyin bölgelerinde küçülme olduğu kanıtlandı. Bu, virüsün nörolojik etkilerine dair anlayışı yeniden şekillendirdi.
- Tip 1 Diyabetin Yeniden Tanımlanması: Uzun süre sadece çocuk hastalığı sanılan Tip 1 diyabetin, UK Biobank verileri sayesinde yaşam boyu aynı oranda görüldüğü anlaşıldı. Bu, orta yaşta teşhis konan birçok yetişkinin aslında yanlışlıkla Tip 2 olarak sınıflandırıldığını ve yanlış tedavi gördüğünü ortaya çıkardı.
- Vücut Kitle İndeksi (VKİ) Yetersizliği: Taramalar, aynı VKİ’ye sahip iki kişinin vücut yağını tamamen farklı şekillerde taşıyabildiğini gösterdi. Vücut yağının nerede biriktiği (örneğin organların etrafında), bir kişinin diyabet ve kalp hastalığı riskini belirlemede kilosundan çok daha önemli bir faktör. Rory Collins’in dediği gibi, “Vücut kitle indeksi çok kaba bir ölçüt.”
- Gizli Hastalıkların Tespiti: Çalışmalar, orta yaşlı ve hiçbir belirti göstermeyen her 10 kişiden 1’inin karın aortunda tehlikeli kalsiyum birikintileri olduğunu buldu. Ayrıca, hafif alkol kullanımının bile karaciğer, kalp ve beyinde yarattığı erken hasar belirtileri bu taramalarla tespit edildi.
Yapay Zeka ve Gelecek Vizyonu: Dijital İkizler
1 milyardan fazla görüntüden oluşan bu devasa veri setini anlamlandırmak için araştırmacılar yapay zekadan faydalanıyor. Alzheimer gibi hastalıkları yıllar öncesinden tahmin eden modeller veya her hastanın sağlıklı bir “dijital ikizini” yaratarak mevcut durumunu karşılaştıran sistemler geliştiriliyor.
Bu proje, tıpta bir paradigma değişimini temsil ediyor: Hastalık ortaya çıktıktan sonra onu tedavi etmeye odaklanmak yerine, hastalığın oluşumunu en başından anlamaya ve hatta ona müdahale etmeye yönelik proaktif bir yaklaşıma geçiş.
Alison’ın dediği gibi, bu çalışma “insanların daha önce hiç düşünmediği şeyleri birbirine bağlıyor.” UK Biobank’ın katman katman ortaya koyduğu gerçek şu ki, hastalıklar aniden ortaya çıkmıyor; genlerimiz, çevremiz ve alışkanlıklarımızla yıllar içinde sessizce birikiyor. Bilim insanları, bu birikimi görünür kılarak, bir gün onu tamamen durdurmayı umuyor.
Öne Çıkanlar
- Devasa Veri Havuzu: UK Biobank, 500.000 kişinin uzun vadeli sağlık verilerini ve 100.000’den fazla kişinin tüm vücut taramasını birleştiren, türünün en büyük araştırmasıdır.
- Temel Amaç: Hastalıkları semptomlar ortaya çıkmadan yıllar önce, “sessiz” evrelerinde tespit etmek ve gelişim süreçlerini anlamak.
- Çarpıcı Bulgular: Proje, hafif Covid’in bile beyinde küçülmeye yol açtığını kanıtladı, Tip 1 diyabetin yetişkinlerde de yaygın olduğunu gösterdi ve vücut yağının dağılımının VKİ’den daha önemli bir sağlık göstergesi olduğunu ortaya koydu.
- Yapay Zeka Devrimi: AI, bu devasa veri setini analiz ederek hastalıkları önceden tahmin etmek ve “dijital ikizler” oluşturmak için kullanılıyor.
- Proaktif Tıp: Bu çalışma, tıbbı reaktif (tedavi edici) bir yaklaşımdan proaktif (önleyici) bir yaklaşıma taşıma potansiyeli taşıyor.
