Bilim dünyasının temelini oluşturan hakemli dergiler, eşi benzeri görülmemiş bir sahtekarlık dalgasıyla sarsılıyor. PNAS dergisinde yayımlanan yeni bir makaleye göre, sahte bilimsel makalelerin sayısı katlanarak artıyor ve bu durum, bilimin güvenilirliğini ciddi şekilde tehlikeye atıyor. Northwestern Üniversitesi’nden fizikçi Luís Nunes Amaral, bu gidişatın durdurulmaması halinde “bilimsel girişimin mevcut haliyle yok olacağı” konusunda uyarıyor.
Haberi PodCast olarak dinlemek isterseniz;
Sahte Makale Üretimi Hızla Artıyor
Araştırmacılar, 2010 yılından bu yana sahte olduğu düşünülen makale sayısının her 1,5 yılda bir ikiye katlandığını belirtiyor. Bu artışın arkasında, “kağıt fabrikası” adı verilen ve genellikle yapay zekâ (YZ) kullanarak sahte makaleler üreten şirketler bulunuyor. Bu şirketler, uydurma deneyler ve sahte verilerle dolu makaleleri, yayın sayılarını artırmak isteyen akademisyenlere satıyor.
Dergi Editörlerinin de Sorumluluğu Var
Ancak Amaral ve ekibinin yaptığı analiz, sorunun sadece bu kağıt fabrikalarından kaynaklanmadığını ortaya koyuyor. PLOS One dergisindeki 18.329 editörün makale kabul verilerini inceleyen araştırmacılar, 45 editörün, şüpheli veya daha sonra geri çekilen makalelerin kabulünde şans eseri beklenenden çok daha fazla rol oynadığını tespit etti.
- Endişe Verici Veriler: Bu 45 editör, derginin toplam makale gönderilerinin sadece %1.3’ünden sorumlu olmalarına rağmen, geri çekilen makalelerin %30.2’sinden sorumluydu.
- Çıkar Çatışması: Analizler, bu editörlerin yarısından fazlasının, PLOS One tarafından geri çekilen makalelerin aynı zamanda yazarları olduğunu ve makale gönderirken düzenli olarak birbirlerini editör olarak önerdiklerini gösteriyor. Bu durum, derginin olağan standartlarını aşmak için iş birliği yapan bir ağın varlığına işaret ediyor.
Tıp Alanında Ciddi Sonuçlar
Bu sahtekarlık dalgası, özellikle tıp bilimleri için ciddi sonuçlar doğurabilir. Bilimsel sahtekarlığı araştıran Alberto Ruano Raviña, sahte makalelerin klinik kılavuzları bilgilendiren incelemelerde kullanılabilmesinden endişe duyuyor. BMJ dergisinde yayımlanan bir makale, geri çekilen kanıtları içeren sistematik incelemelerdeki sonuçların %8-16’sının yanlış olduğunu ortaya koydu. Bu durum, bilimsel kayıtlardaki sahtekarlığın doğrudan hasta sağlığını etkileyebileceği anlamına geliyor.
Sistemik Bir Sorun: Nedenleri ve Çözüm Arayışları
- Akademik Baskı: Makale yayınlama ve atıf sayısı gibi ölçütler, akademik kariyer başarısının en önemli göstergeleri haline geldi. Bu durum, araştırmacıları etik olmayan yollara itiyor.
- Finansal Motivasyon: Bazı dergiler, kabul ettikleri makale sayısı arttıkça daha fazla para kazanıyor, bu da kalite kontrolü konusunda gevşek davranmalarına neden olabiliyor.
- Denetim Mekanizması: Scopus veya Web of Science gibi saygın veritabanları, bu soruna çözüm olarak şüpheli dergileri “listeden çıkarma” tehdidinde bulunuyor. Ancak yayıncıların ve dürüst çalışan editörlerin, sahte makale fabrikalarının hızına yetişip yetişemeyeceği henüz belirsiz.
